Sənaye üzrə bölmələrdə əmək məhsuldarlığının faktor təhlili: Azərbaycan nümunəsi

Xülasə

Tədqiqatın əsas sualı belədir: “Əmək məhsuldarlığına təsir edən hansı amillər Azərbaycanın iqtisadi inkişafının müsbət dinamikasını müəyyən edir?” Bu məqalədə nəzəri əsaslar araşdırılmış və əmək məhsuldarlığına təsir edən faktorlar, o cümlədən: ölkə üzrə orta aylıq əmək haqqı, sənayedə məşğul olanların payı, kənd təsərrüfatı, meşə və balıqçılıqda məşğul olanların payı, tikintidə məşğul olanların payı və orta məktəbdə təhsil müddəti nəzərdən keçirilmişdir.

Məqalənin məqsədi qeyd olunan amillərin əmək məhsuldarlığına təsirinin iqtisadi-matemetik modelləşdirmə əsasında müəyyən edilməsidir. 2005–2020-ci illər dövründə Azərbaycanın iqtisadiyyatında sektorlar üzrə əmək məhsuldarlığının dinamikası təhlil edilmişdir. Seçilmiş amillərin əmək məhsuldarlığına təsirini müəyyən etmək üçün reqressiya analizinə əsaslanan modelləşdirmə aparılmışdır.

Müasir alimlərin yanaşmalarını sistemləşdirərək və təhlil edərək, bu tədqiqat klassik, neoklassik, Keynes və monetarist yanaşmalar ilə müasir alimlərin iqtisadi inkişaf kontekstində əmək məhsuldarlığına müxtəlif amillərin müsbət və mənfi təsirlərini araşdıran baxışları arasında oxşarlıqları müəyyən etmişdir. Ədəbiyyat təhlili əmək məhsuldarlığının spesifik determinantlarını geniş şəkildə ortaya qoymuş və konkret iqtisadi modellərdə əhəmiyyətli hesab olunan amilləri müəyyənləşdirmişdir.

Tədqiqatda elmi deduksiya metodu istifadə olunaraq əmək məhsuldarlığının dinamikasına təsir edən əsas amillər müəyyən edilmiş, sektorlar üzrə statistik məlumatlar təhlil edilmiş və iqtisadi-matemetik modelləşdirmə aparılmışdır. Reqressiya modeli qurulmuşdur, burada asılı dəyişən (y) 2005–2019-cu illərdə əmək məhsuldarlığının dinamikası, asılı olmayan (təsir edən) dəyişənlər isə aşağıdakılardır:

·         x1: ölkə üzrə orta aylıq əmək haqqı

·         x2: sənayedə məşğul olanların payı

·         x3: kənd təsərrüfatı, meşə və balıqçılıqda məşğul olanların payı

·         x4: tikintidə məşğul olanların payı

·         x5: orta məktəbdə təhsil müddəti

Yuxarıda göstərilən tədqiqat metodlarına əlavə olaraq, Azərbaycanın iqtisadiyyatında əmək məhsuldarlığının sektor komponentlərini təhlil edərkən qrafik təhlil, müqayisəli təhlil, təsnifat və sistemli yanaşma metodlarından istifadə olunmuşdur.

Bu tədqiqat nəticəsində belə qənaətə gəlinmişdir ki, seçilmiş amillərin təsiri altında əmək məhsuldarlığı göstəricisi həqiqətən dəyişir.